گل سرخ یا هر نام دیگری
نقد کتاب: گل سرخ یا هر نام دیگری ــ ساختار رمان «آنک نام گل» با پاسخ به چنین پرسشهایی شکل گرفته و هر پاسخ با وارد کردن شاخهی تازهای به رمان، قسمتی از روایت را پیش میبرد. اکو، به شکلی معجزهآسا پاسخی بسیار خلاقانه برای هر یک از این پرسشها مییابد و رمان را بر این پاسخهای شگفتانگیز بنا میکند. خلاقیت پشت خلاقیت، شگفتی پشت شگفتی، اعجاز پشت اعجاز. چگونه ممکن است شاخههایی چنین گسترده و نامرتبط در یک متن، به شکلی کاملاً منسجم در هم بافته و تنیده شوند؟ پاسخ: «آنک نام گل». اکو شخصیت میدزدد، متن جعلی میسازد، بحثهای الهیاتی پیش میکشد، معمای پلیسی را پیچیدهتر میکند، راههای اشتباه را به جای راه درست جا میزند و در نهایت داستانی به شما تحویل میدهد که نه میتوانید آنرا تا پایان زمین بگذارید و نه بعد از اتمام کتاب فراموشش خواهید کرد.
اختراع صلح، اختراع خاورمیانه
نقد کتاب: اختراع صلح، اختراع خاورمیانه ــ در پایان جنگ اول که نشستند دور میز میدانستند چه میخواهند. یک نقشه گذاشتند روی میز، خطکش و قلمی برداشتند، مفهوم «خاورمیانه» را اختراع و قلمرو عثمانی را بین خودشان تقسیم کردند. مسئلهی ارض موعود هم باید حلوفصل میشد. قیمومیت آن منطقهی مناقشهبرانگیز به انگلستان رسید. انگار جنگ دیگری لازم بود، تأسیس اسرائیل افتاد به ۱۹۴۷، بعد از جنگ دوم. اما سرنوشت ما و خاورمیانه در همان دورهی جنگ اول و پس از آن، در مذاکرات صلحی که همهی صلحها را بر باد داد، رقم خورد، با اعلامیهی بالفور و عهدنامهی ورسای.
در سوگ اُدیپ
متن کتاب: در سوگ اُدیپ ــ میگویند مردم یونان پیشاپیش پاسخ تمام این پرسشها را میدانستهاند. پیشاپیش از تمام داستانهایی که سوفوکل در این کتاب نوشته خبر داشتهاند. پیشاپیش میدانستهاند، پیشاپیش خبر داشتهاند و با این وصف، پای نمایشهای این کتاب، باز هم دهانشان باز میمانده و تا انتها با شگفتی و تعجب نمایش را دنبال میکردهاند. بله. سوفوکل چنان نویسندهی بزرگی بوده که حتی با روایت داستانهایی تکراری هم خوانندگان و بینندگان را شگفتزده میکرده است و حتی کلمهی «نابغه» هم نمیتواند دقیقاً او را وصف کند. امروز، کدام نمایشنامهنویس بزرگی جرأت دارد داستانی تکراری بنویسد و کماکان خواننده را با یک هول و شگفتی عظیم تنها بگذارد؟
رمانی که رمان نیست
نقد کتاب: رمانی که رمان نیست ــ نویسنده با طراحی یک ساختار بدیع و جذاب، مسائل مهمی را دربارهی رابطهی داستان با جهان واقعی، رابطهی نویسنده با خواننده و رابطهی انسان با کتاب مطرح میکند. رمان مانند نقاشیهای فان آیک یا بلاسکز مخاطب را به درون خود میکشد و شما با نزدیکشدن به شخصیت کتابخوان داستان هم در تجارب او شریک میشوید و هم تجارب خود را به اشتراک میگذارید. حال به انتهای معرفی رسیدهاید و میخواهید یک بار دیگر آنرا بخوانید. نگاهی به کل متن میاندازید. جملهی آخر بیش از همه شما را برانگیخته و درگیرتان کرده است: «تجربهی خواندن رمان کالوینو را به هیچ وجه از دست ندهید»
مسافر نشانهها
نقد کتاب: مسافر نشانهها ــ بارت تمایل عجیبی به تماشای دنیا از دریچهی نشانهها دارد و روزمرگیها، اشیا و اتفاقات ساده برایش رمز و راز شگفتانگیزی از ساختارها است.
او در کتاب امپراتوری نشانهها، مسافر خلاقی است که شما را برای تماشای معناها به ژاپن، سرزمینی سرشار از نشانهها، میبرد تا تجربهای متفاوت از سفر را برایتان رقم بزند و با دقت یک سفرنامهنویس، برایتان شرح جذابی از دنیای پیچاپیچ، پنهان و پر از نشانهی سرزمین آفتاب بنویسد.
کشوری که در آن خانهها آدرس ندارند، آشپزها هیچ چیز را نمیپزند، کشتیگیرها بازیگرند، چوبکهای غذاخوری بیشتر برای نشانکردن غذا به کار میروند و۸۲۳۰; بارت صبورانه میگردد و سعی میکند معنایی برای همهی اینها بیابد.
در جهان نوابغ
نقد کتاب: در جهان نوابغ ــ در سراسر کتاب نبوغ، شکسپیر شخص اول است. او خورشید منظومۀ شعور بشریست و باقی نوابغ اقمار منظومهاند، البته چند تایی از این اقمار داعیۀ هماوردی دارند با خورشید اعظم، اما تا میآیند از مدارشان خارج شوند و جای خورشید را بگیرند، سروکلهی فالستاف پیدا میشود و رندانه سروانتس و دانته و گوته و پروست و تالستوی را به گوشهای میکشد و یکجورهایی حواسشان را پرت میکند. بلوم نقش سرداری را بازی میکند که محافظ تاج و تخت شکسپیر است.
کیکاووس، عطاءاللّه شهابپور
نقد کتاب: کیکاووس، عطاءاللّه شهابپور ــ اگر دوستی از راه رسید و از بختْ کتاب «ایرانیان؛ دوران باستان تا دورۀ معاصر» را به شما هدیه داد، کنارش نگذارید. کتاب ایرانیان فقط سیصدوپنجاه صفحه است. از دوران باستان تا دورۀ معاصر. بله، به همین وسعت و در چنین حجمی. شاید خیال کنید که کتابی که تمام تاریخ را چنین مختصر توضیح داده است، آش دهانسوزی نیست و نمیتواند برای کسی با دغدغۀ مطالعۀ تاریخ چیزی در چنته داشته باشد. نگاهی دوباره به روی جلد کتاب بیندازید. «همایون کاتوزیان» نویسندۀ «ایران، جامعۀ کوتاهمدت» ممکن است در عین اختصار، دیدی کلی به شما ارائه دهد.
نامهٔ داد و دانایی و زیبایی
نقد کتاب: نامهٔ داد و دانایی و زیبایی ــ در بهار چی بهتر از نوروزنامه رسالهای کمحجم، منسوب به خیّام، همان خیّام بزرگ، خیّام «خودمان»، و طبیعتاً دربارهٔ نوروز. از نخستین تصحیحهای مجتبیٰ مینویست. ادیبی ایراندوست و جدّی و پرکار که هنوز همه ریزهخوار خوانی هستیم که او با عکس برداشتن از صدها نسخهٔ خطّی ارزشمند از سراسر جهان (و عمدتاً ترکیّه) گسترد. مینوی مقدّمهای بر رساله نوشته که فایدهاش از خود متن کمتر نیست. راهنمای رویکرد اندیشمندانه به آثار ادبی کهن است. نشان میدهد که هم خیّام چه دوستداشتنیست و هم کتابش، و هم چرا انتساب این رساله به خیّام با عقل جور درمیآید. در این مقدّمه هم علّامهٔ قزوینی هست و هم صادق هدایت. درستش هم همین است. حیف است چیزی ازش نقل کنم. خودتان باید بخوانید!
دن کیشوت دن کیشوت!
نقد کتاب : دن کیشوت دن کیشوت! ــ صفحههای زیادی سیاه کرد تا توضیح دهد چگونه این رمان شیوهی داستانگویی بشر را تغییر داده است. نوشت که رمان دن کیشوت هنوز هم پس از چهارصد سال بزرگترین رمان طنز تاریخ است و الگوی بسیاری از رمانها و نمایشهای طنز بوده است. بعد صفحات بسیاری سیاه کرد تا نشان دهد شخصیتپردازی دن کیشوت بهقدری قدرتمند و زنده است که رد آن را در تمام تاریخ چهارصدسالهی رمان اروپایی میتوان یافت. روزها از این نوشت که داستان سادهی یک نجیبزادهی دیوانه که در اثر خواندن کتابها فکر کرده یک پهلوان است چگونه با پیچیدهترین تکنیکهای داستاننویسی همراه شده تا اولین بار در تاریخ ادبیات، «فاصلهگذاری» را معرفی و اجرا کند: تفکر به رابطهی واقعیت و داستان و فاصلهی آنها با یکدیگر.
شکسپیر و سیاست؟ پس اقتصاد چی؟
نقد کتاب: شکسپیر و سیاست؟ پس اقتصاد چی؟ ــ فضایل بیشماری به شکسپیر و آثارش منسوب است و سودبرندگان، حتا شاید تا مغز استخوان صادقانه، میخواهند این فضایل را به جهانیان منتقل کنند. اما اگر جهان ما از روانیهای توطئهبین و توطئهگری مثل ریچارد سوم و مکبث عاری شود چه؟ بعله قربان! شکسپیر در نمایش سبعیت خلاصه نمیشود! کمدی هم دارد، خنده هم دارد. باشد اصلاً! خندههاش بماند و گریههاش در جهانی فرضاً گل و بلبل منتفی شود! اگر چنین شود چقدر از عواید متولی کم میشود؟۸۲۳۰;
و به همین علت، که دانی و افتد، کتاب جبار، مهم است.