کافکای ما
نقد کتاب: کافکای ما ــ کافکا انگار قواعد و تکنیکهای داستاننویسی را در حد یک زبان دوم و دستوپا شکسته بلد است. تنها تا این حد که منظورش را برساند. او «استاد» نیست. از «ادبیات استادان» فاصله دارد. هنرش از آن دست هنرهایی نیست که «هر جا رود قدر بیند و بر صدر نشیند». او نه برای حلقههای سطح بالای استادان مینویسد، نه برای دانشگاهها و نه برای کاربلدها. او برای هیچیک از کسانی که قواعد و قوانین هنر والا و زیبا را وضع میکنند نمینویسد. همانها که اگر هم کمتعداد باشند در اکثریتاند زیرا هم هویت دارند، هم صدا و هم چهره.
طاعون سفید
نقد کتاب: طاعون سفید ــ رمان ساراماگو بهتر از هر رسالهی فلسفی کمک میکند تا دریابیم مقاومت چگونه چیزی است، و مهمتر از آن، این که مقاومت جمعی همواره در قالب همزیستی و حرکت گروه کوچکی از مبارزان تجلی میکند، بیآنکه نیازی به مرکزیت متعال حزب یا دولت داشته باشد. گروه کوچک مقاومت در این رمان نه سردستهای دارند و نه سلسلهمراتبی بر آنها حکمفرماست. تنها یک چیز آنها را به هم متصل کرده است: میل بیحدوحصر و وحشی به زیستن، به پسزدن مرگ و کوری، به مقاومت در برابر طاعون کوری سفیدی که میخواهد همگان را به سیاهی ناامیدی و مرگ عادت دهد.
در کشاکش متن و تاریخ
نقد کتاب: در کشاکش متن و تاریخ ــ در این میانه و در هیاهوی دهههای پنجاه و شصت میلادی، مکتبی تفسیری شکل گرفت که کوشید با تصحیح خطاهای تفسیری نابخشودنی روش زمینهگرای رادیکال، آن را تعدیل کرده و از این رویکرد اعادهی حیثیت کند. این روش که امروزه با نام مکتب کمبریج شناخته میشود، بنیانهای تئوریک خود را مدیون تلاشهای فکریِ چند مورخ برجستهی تاریخ اندیشهی سیاسیست که کوئنتین اسکینر یکی از مهمترینِ آنهاست. در روش شناسی اسکینر، توجه به بافت تاریخی اثر، شرط لازم اما ناکافیست. در روش او متون اندیشهی سیاسی تنها برای توصیف امور ایجاد نشدهاند بلکه به مانند کنشهای گفتاری در بافتی زبانی تولید شدهاند که پیشاپیش جهت و سمتوسوی آن به میانجی نیروهای اجتماعی ــ تاریخی ــ سیاسی ــ اقتصادی شکل گرفته است.
دن کیشوتی برای امروز ما
نقد کتاب: دن کیشوتی برای امروز ما ــ آیا تا به حال یک دن کیشوت را دور و بر خود دیدهاید؟ یعنی کسی که چنان تحت تأثیر یک متن قرار گرفته و آنرا باور کرده که کل زندگی و عقایدش را بر اساس آن شکل داده است. یک دن کیشوت خطرناک چطور؟ یعنی کسی که نهتنها خودش و ذهنش را به یک متن سپرده بلکه تلاش میکند شما را هم مجبور به باور آن متن کند و بهتان بقبولاند که تنها زندگی درست زندگی بر مبنای آن متن است. یک دن کیشوت خطرناکتر چطور؟ یعنی کسی که حاضر است به خاطر باورش به یک متن خون بریزد و زندگیهایی را نابود کند. مسئلهی آشنایی است، نه؟
پرسشهای بوطیقای داستایفسکی
داستایفسکی چگونه موفق میشود چنین کاری را انجام دهد؟ چگونه میتواند از میان مکالمه و مخالفت این همه صدای معتبر که بر صدا و اهداف خود او ارجحیت دارند رمانش را بنویسد؟ چنین رمانی چگونه شکل خواهد گرفت؟ کتاب درخشان باختین پاسخی جذاب به این مسئله است. این که داستایفسکی چگونه میتوانست این همه صدای معتبر و مخالف با عقاید خودش را در یک رمان جا دهد و انسجام و ساختار رمانهایش را هم حفظ کند.
رستگار خشم خویش
نقد کتاب: رستگار خشم خویش ــ کامو در بیگانه انسانی خلق کرده است که مرزهای پذیرش و توقعش نامتعارف است. همه چیز را میپذیرد و زود عادت میکند. تنها مفاهیم برایش معنا دارد و انسانها به خودی خود از معنا تهیاند. مفهوم رفاقت را میشناسد و هرکس در این راه پا پیش بگذارد برایش تفاوتی ندارد؛ او را میپذیرد و به خاطرش شهادت دروغ میدهد. حتی پای درددل همسایهای که سگش را گم کرده هم مینشیند. مفهوم زن را درک میکند، هیچ توقع خاصی از آن ندارد و اگر پیش بیاید میتواند با هر زنی ازدواج کند. کار میکند و الجزیره و پاریس و ردۀ شغلی برایش فرقی ندارد. دشمنی را درک میکند اما تصوری از مرز دشمنی ندارد. طبقهبندی نسبتها در زندگیاش بیمعناست و احساساتش در رابطه با احساس دیگران تعریف میشود. رفتار او با مادرش مبتنی بر درک احساس خود مادر است و از خلال آن به فهم گریه نکردن خود میرسد.
کتاب هنر مدرن
نقد کتاب: کتاب هنر مدرن ــ نقاشی مدرن دو نقطهی اوج دارد: پابلو پیکاسو و مارسل دوشان. شاید آنها نقاشهایی هستند که بیشترین تأثیر را بر عصر ما گذاشتهاند. پیکاسو با آثارش، دوشان با یک اثر! که خود البته انکار تصور مدرن از اثر است. پیکاسو هنرمندی است با حاصلخیزی مدام و پیاپی. دوشان اما هرگز مداوم کار نکرده است و مهمترین آثار او در کمتر از ده سال خلق شدهاند. او اگر بخواهم دقیقتر بگویم پس از بیست و پنج سال کار خلاقه نقاشی را رها کرده است و در عوض فرمهایی منحصربفرد از بیان را جایگزین آن کرده: «نقاشی ــ نقاشی» و «نقاشی ــ ایده».
پیامبر مسلح
نقد کتاب: پیامبر مسلح ــ شاهکار هابز که نام آن، بیواسطه، ما را به سوی دو مسئله سوق میدهد. نخست نقش حیوان در تأسیس فلسفهی سیاسی مدرن و دوم، نقش الاهیات در آن. مشکل ما با عنوانِ بهیموت نیز در دو سطح خود را نشان میدهد. نخست اینکه، بر خلاف لویاتان که رسالهای مطول بود، اینجا با یک دیالوگ سروکار داریم؛ گویا که بهیموت کورهراهی فرعی در شاهراه فلسفهی سیاسی هابز است. همین نکته ما را بهسوی مشکل دوم هدایت میکند؛ باید از خود بپرسیم آیا اصولاً این دیالوگی درباب فلسفهی سیاسیست؟ اگر پاسخ مثبت است، این کتاب چگونه به صورتبندی و ایضاحِ استدلالهای بنیادین هابز در سایر رسالههایی که دلالتهای فلسفی روشنتری دارند، کمک میکند؟
دموکراسی و شرم
نقد کتاب: دموکراسی و شرم ــ خانم آرلین ساکسونهاوس، در کتاب بیان آزاد و دموکراسی در آتن باستان، خوانندهاش را با «داستان دو مفهوم» آشنا میکند؛ دو مفهومی که بیش و پیش از هر چیز، مقوم بنای شکوهمند دموکراسی آتنی بودند. این دو مفهوم، «بیانِ آزاد» و «شرم»، یا چنانچه بخواهیم به یونانی بیان کنیم، پارِسیا و آیدوس هستند؛ دو مفهوم بنیادینِ فلسفهی سیاسی در یونان باستان. بیان آزاد را میتوان تاحدی دریافت و نسبت آن را با دموکراسی سنجید اما چرا شرم؟
دستورالعمل روایت داستان زندگیتان برای سایهتان:
نقد کتاب: دستورالعمل روایت داستان زندگیتان برای سایهتان ــ «بوف کور» اثر صادق هدایت. یک راوی بینام، پس از روایت داستان یک عشق مالیخولیایی و یک قتل هولناک برای سایهاش و تکرار بیپایان این رویدادها، متوجه میشود که کسی (یک نقاش)، هزار سال پیش از این همدرد او بوده، عاشق شده، کسی را کشته و این بازی را با سایهاش تا انتها بازی کرده است. راوی به خواب میرود و وقتی بیدار میشود کسی نیست جز همان نقاش در هزار سال پیش و باز هم تکرار بیپایان یک رویداد در هزاران ساختار و تصویر متفاوت. وحشتناک است، نه؟