سیاهتر از شب؛ زمینه و زمانهی فیلم نوآر
نقد کتاب: سیاهتر از شب؛ زمینه و زمانهی فیلم نوآر ــ در هر حال نوآر هرچه هست تاریخهای رسمی معتقدند که از آمریکا سرچشمه گرفته و از ترکیب داستانهای سرد و خشن با اکسپرسیونیسم آلمان به وجود آمده است. خود واژه نیز ــ که کلمهای فرانسوی به معنی «سیاه» است ــ با ویژگیهای بصری و روایی خاصی گره خورده است، از جمله فیلمبرداری پرکنتراست، خیابانهای خیس شهر، شخصیتپردازیهای متأثر از روانکاوی فرویدی عوامانه، و جذابیت رمانتیک زنان اثیری [فمفتل]. برخی مفسران این ویژگیها را به سالهای ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۸ محدود میکنند، حال آنکه برخی دیگر ادعا میکنند که نوآر خیلی پیش از آن آغاز شد و هرگز نیز از بین نرفته است.
طبیعت چیست؟
نقد کتاب : طبیعت چیست؟ ــ طبیعتشناسی ارسطو میراث نافذی برای تمامی اعصار بعد برجا نهاد: انطباق تفکیک ماده / صورت بر تفکیک قوه/ فعل. فیزیک ارسطویی تلاشی برای فهم طبیعت است بر مبنای توان چیزها و مبنای تمایز آنها. در نظر ارسطو همهی اشیأ طبیعت از ماده برخوردارند و در نتیجه مایهی تمایز چیزها عبارت است از صورت. ماده قوه یا توان شکلپذیری است و فعل تحقق شکل خاصی در ماده. چرا چیزها به یکدیگر مبدّل میشوند؟ در نظر ارسطو بدین سبب که در آنها قوّهای برای تبدیل به یکدیگر وجود دارد. اما حرکت و تغییر ما را به سمت مقولهی دیگری میکشاند، یعنی زمان.
سوتفاهم در مسکو
نقد کتاب: سوءتفاهم در مسکو ــ داستان بلند «سوءتفاهم در مسکو» روایت تلاطمهای روحی، امید و ناامیدی، تقابل پیری و جوانی است. روایت این که انسان چگونه در مواجهه با گذر عمر که ناتوانی را بر جسم و روحش مستولی میکند تا آخرین لحظات سعی دارد معنای زندگی را درک کند و اگر بختیار باشد بارقهای حاصل از تلاقی تجربۀ پیری و سرخوردگی از آرمانهای بالا به یاریاش خواهد آمد و در تلألؤ آن شاید چیستی هستیاش را در یابد.
از تبس تا نیویورک
نقد کتاب: از تبس تا نیویورک ــ کارآگاهی که کارآگاه نیست، در تعقیب پدری که پدر خودش نیست، ردپاهای او را همچون کلمات میخواند و نیویورک تبدیل به هزارتویی شگفت میشود. اما کارآگاه مثل خرگوشی که هرگز به لاکپشت دیوانه نخواهد رسید، شیفتهی زندگی پوچ مرد دیوانه میشود؛ این پدر سرمدی. آنقدر از پنجرهر روبرویی به او زل میزند که دیگر معلوم نیست کدام کارآگاه است و کدام فراری. آیا جایی در دالانهای تودرتوی این جهان زبانی (که بدیل زبان جهانی بابل است) جای کارآگاه و قاتل عوض شده است؟ آیا معماهای پیچیدهای که در آن خدا و زبان و انسان سرنوشت خود را به بازی میگیرند تا بیمعنایی جهان را دوباره از خلال کلمات برج بابل کشف کنند، سرانجام آنها را راحت خواهد گذاشت؟ آیا زبان در بیبنیادی مطلق خود، بنیان بیبنیاد کل هستی انسانی نیست؟ و پل استر (کدام استر؟!) در پس این داستان پیچیدهی فلسفی، پرسشی را مطرح میکند که در آغاز یکسره بیمورد به نظر میرسد اما پرسشی بنیادین است: آمریکا چیست؟
دیالکتیک و انقلاب
نقد کتاب: دیالکتیک و انقلاب ــ حرکت عقل در جهان همواره وضعیت چیزها را به سمت انقلاب و تحول میراند. اما از نظر مارکوزه آنچه در پی این حرکت انقلابی ظاهر میشود چیزی نیست جز حقیقت ذاتی اشیأ و وضعیتهای امور. آشکارکردن هستهی منفیت در دل هر وضعیت مستلزم آن است که برای رسیدن به حقیقت چیزها، وضعیت فعلی امور را مدام ویران کنیم. در غیر این صورت بر مبنای عقل عمل نکردهایم و به ظاهر و پوستهی چیزها بسنده میکنیم.
کدام جامعه؟
نقد کتاب: کدام جامعه ــ اتوود در مقابل یک یا چند جامعه ایستاده و عقاید و نظراتی را که مردم برای قدرتگرفتنشان تلاش میکردهاند تا ته کشیده و به جهانی تیره و تاریک (خصوصاً برای زنان) بدل کرده است. یک گروه انقلابی و مذهبی (از نوع بنیادگرا) امریکا را در آیندهای نهچندان دور تصرف میکنند و نام آنرا به جلعاد (یک نام توراتی) تغییر میدهند. مرزها بسته شده، حق خروجی در کار نیست، قانون اساسی رسمی لغو شده و کشور بر اساس منویات اعضای این گروه اداره میشود. زنان در این میان هدف اصلی حذفها و محدودیتها هستند. آنها تمام حقوق فردی خود را از دست داده اجازهی مالکیت یا کار خارج از خانه ندارند و ارزش آنها بر اساس میزان باروری آنها برای بازتولید جمعیت سنجیده میشود. زنان با توجه به وظایفشان در جامعه طبقهبندی میشوند و بر اساس این طبقهبندی باید لباسهای متحدالشکلی بپوشند. جالب اینجاست که وظایف تمام گروهها حول خدمت به دستهی فرزندآور میچرخد. دستهای که لباسهایشان سراپا سیاه و روسریشان سفید است و «ندیمه» نام دارند. راوی داستان اتوود یکی از همین ندیمههاست که به یکی از سران حزب بخشیده شده است.
رویای سلت
نقد کتاب: رؤیای سلت ــ یوسا در رمان «رویای سلت» به سراغ قهرمانی در دل تاریخ میرود که جهان را از دید خاص خودش میبیند. انسانی که حتمیت تاریکِ تاریخ را نمیپذیرد و پنجه بر دیوار سنگی قدرت میکشد تا شاید چارهای یابد برای رنج بشیریت و بیرحمی انسانها. «راجر کِیسمِنت» به خروج از بازی قدرت خطر میکند اما از رؤیایش روی برنمیگرداند. رؤیایی که هرگز خاموش نشد و هر بار پرهیاهوتر زبانه کشید.
هیچکس برگزیده نیست
نقد کتاب: هیچکس برگزیده نیست ــ یوکیو میشیما در این رمان در کنار نشان دادن رنجهای پیری، روند زوال فرشتگان را به تصویر میکشد. راه دستیابی به ردای تورو و به زوال کشاندنش، غرور و خودشیفتگی اوست. هوندا از این ویژگی استفاده میکند و او را زیر پر و بال میگیرد و از اتاق کار سادهاش بیرون میکشد. به زندگی تجملی خود واردش میکند و با «تزریق پول و فرهنگ و خوشبختی» او را به هبوط میکشاند اما در عوض با این کار عمری طولانیتر به او میبخشد. روزی که از تبدیل شدن تورو به جوان خیلی عادی مطمئن میشود، میفهمد که خطر مرگ از سر او گذشته و دیری نمیگذرد که تمام نشانههای زوال را در او میبیند: «پنج نشانه وجود دارد که چون زمان زوال فرا رسد، چهره نشان خواهد داد. گلهای سرشان پژمرده خواهد شد، از زیر بغلشان بوی ناخوشایندی به مشام میرسد، رداشان خاکآلود میشود و در زمین میماند، روشنایی اندامشان به خاموشی میگراید و هوشیاری خود را از دست میدهند.»
زیر تیغِ هرکجا
نقد کتاب: زیر تیغ هر کجا ــ «یک جای کار میلنگد.» اولین جملهای که در مارش بینقص نظامهای توتالیتر به اولین ذهن خطور میکند معمولاً چنین جملهایست. لحظهای شک و بعد ادامهٔ مارش هرروزهٔ نظام مقدس توتالیتر در برابر چشمهای خیرهٔ شهروندان. همیشه از همین لحظهٔ زودگذر شروع میشود. این لحظه که در روزهای بعد کش میآید یا تکرار میشود، چیزی در درون شهروند وفادار و باورمند پیدا میشود که مخلّ نظم دلخواه امور است. نظام میگوید جامعه شاد است، لحظهای اندوه شهروند را میگزد. نظام میگوید مسکن میسازیم، لحظهای خاطرهٔ اجارهنشینی همیشگی. نظام میگوید ارزانی میشود، لحظهای نگاه به مایحتاجِ ناچیز و صورتحساب بلندبالا. نظام میگوید حضور پرشکوه آحاد ملت، شهروند لحظهای به خیابانهای خلوت بیرون نگاه میکند.
روایت پرواز
نقد کتاب: روایت پرواز ــ نویل شوت مهندس پرواز است و در عین حال قصهگویی قهار. او با مهارتی خاص شما را به محیط کار عجیبش میبرد و با آدمهای عجیبی آشنایتان میکند. او طوری واقعیت را قصه میکند و آدمهای واقعی را از نو در آن خلق میکند که بعد از خواندن رمان فکر میکنید در آن مکان و با آن آدمها زندگی کردهاید. کمکم عاشق قهرمان داستان میشوید و روابطش برایتان جالب میشود. مثل او برای به پرواز درنیامدن هواپیمایی نامطمئن تلاش میکنید و برای رسیدنش به هدف دلشوره میگیرید و به او برای انجام کارهای خارج از عرفش حق میدهید. در کنار آن، چیزهای زیادی از فرهنگ مردم انگلیس دستگیرتان میشود؛ خرافات تنیده در علم، سنت تنیده در مدرنیته، عشق تنیده در کار و خانواده.